Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

1.     Genel Çerçeve ve Amaç

8 Nisan 2026 tarihinde TBMM Milli Eğitim, Kültür, Gençlik ve Spor Komisyonu’na sunulan 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nda (“Kanun”) Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi (“Teklif”), 1951 tarihli Kanun’un analog dönemin ihtiyaçlarına cevap veren yapısını dijital çağın ve yapay zekâ teknolojilerinin gereksinimlerine uyarlamayı hedeflemektedir.

Gerekçede, sonuncusu 2021 yılında yapılan değişikliklere rağmen Kanun’un dijital ortamda üretilen eserler ve bu eserlerle bağlantılı hakların korunmasında sürekli ve sınır ötesi ihtiyaçları karşılayamadığı belirtilmiştir. Özellikle, Kanun’un yapay zekâ modellerinin geliştirilmesinde kullanılan eserlere gerekli hukuki korumaları sunmakta yetersiz kaldığı tespit edilmiştir. Tüm bunların neticesinde insan emeğine dayalı yaratıcı sektörlerden büyük teknoloji aktörlerine doğru karşılıksız bir değer transferi yaşandığı vurgulanmıştır.

Dijital dünyada hak sahiplerinin ekonomik menfaatlerinin korunması, kullanıcılar bakımından ise ağır işlem maliyetlerinin ve hukuki belirsizliğin ortadan kaldırılması hedeflenmiş ve doğrudan lisanslama sistemi yanında dijital kullanım alanlarında genişletilmiş toplu lisanslama sistemi getirilmiş olup, yapay zekaya özgü ortak lisanslama birliği kurulması önerilmiştir.

2.     Teklif Neleri İçeriyor?

a.     Genişletilmiş toplu lisanslama

Teklif ile “yapay zekâ sistemi”, “genişletilmiş toplu lisanslama”, “ortak lisanslama birliği”, “ticari dolaşımda bulunmayan eser” ve “kültürel miras kurumu” kavramları Kanun’a eklenmektedir.  Bilhassa hak sahiplerinden tek tek izin alınmasının fiilen imkansız veya aşırı külfetli olduğu, çok sayıda hak sahibi ile yüksek hacimli kullanım gerektiren eserlerin lisanslanmasında, da;  Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın (“Bakanlık”) yetkilendirdiği Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliği (“MESAM”) gibi temsil kabiliyeti bulunan meslek birliği veya ortak lisanslama birlikleri tarafından  toplu lisanslama yapabileceği düzenlenmiştir.

Lisanslama yetkisinin yanı sıra söz konusu birlikler, üye olan ve olmayan hak sahiplerine eşit davranmak; tarifeleri, lisans şartlarını ve dağıtım esaslarını kamuya duyurmak; hak sahiplerini ve kullanıcıları sistemin işleyişi hakkında uygun araçlarla bilgilendirmek; tahsil edilen bedelleri şeffaf ve denetlenebilir ölçütlere göre dağıtmak ve yıllık şeffaflık raporu yayımlamakla yükümlü kılınmıştır.

b.     Yapay Zekaya İlişkin Toplu Hak Yönetimi

Teklif ile Yapay zekâ modellerinin eğitimi sürecinde gerçekleştirilen veri madenciliği, çoğaltma, işleme, ayrıştırma ve depolama gibi kapsamlı faaliyetler için bedel karşılığında lisans zorunluluğu getirilmektedir. Eğitim ve geliştirme aşamasındaki lisans yükümlülüğü yapay zekâ hizmet sağlayıcılarına aitken, üretilen çıktıları ticari veya mesleki amaçlarla kullanarak insan emeğine dayalı eserlerin yerine geçiren gerçek ve tüzel kişiler çıktı lisanslamasından sorumlu tutulmuşlardır. Ayrıca Teklif, “tek durak ofis” ilkesini temel alarak yetkili meslek birliği veya ortak lisanslama birliği ile yapılacak tek bir sözleşme ile lisans alınabilmesine imkân tanımaktadır.

Öte yandan Bakanlık, yetkili meslek birliği veya ortak lisanslama birlikleri tarafından lisanslama için hazırlanan sistemin kapsamı, repertuarı, tarifeleri, lisans şartları, dağıtım esasların gibi uygulanmasında kullanılmak üzere “ortak veri tabanı” oluşturmakla yükümlü kılınmıştır.

c.      Geçiş Süreci ve Uygulama Takvimi

Uygulama yönetmeliklerinin yürürlüğe girmesi ve yapay zekâya özgü ortak lisanslama birliğinin kurulması, kanun değişikliğinin yürürlüğe girmesinden itibaren altı ay içinde zorunlu hale getirmiştir. . Bakanlık tarafından oluşturulacak ortak veri tabanının ise en geç bir yıl içinde kullanıma açılacak şekilde işler hâle getirilmesi hedeflenmiştir. Ayrıca uygulama boşluğunu engellemek adına, yetkilendirilen birliklerin ilk tarife ilanlarını yönetmeliğin yürürlüğe girmesini takip eden üç ay içinde yayımlaması zorunlu kılınmıştır.

3.     Değerlendirmelerimiz ve Görüşlerimiz

Klasik lisanslama mekanizmalarının hak sahiplerinin güncel ihtiyaçlarını karşılamakta yetersiz kaldığı yönündeki tespit konusunda Teklif ile aynı görüşü paylaşmaktayız. Özellikle dijitalleşme ve yapay zekâ teknolojilerinin gelişimiyle birlikte, eserlerin büyük ölçekli ve sınır ötesi kullanımı karşısında mevcut sistemin işlem maliyetleri ve uygulama zorlukları yarattığı açıktır. Bu çerçevede, Kanun kapsamında genişletilmiş toplu lisanslama modelinin ve “tek durak ofis” yaklaşımının benimsenmesi, lisanslama süreçlerini sadeleştirme ve hak sahiplerinin ekonomik menfaatlerini koruma bakımından önemli bir adım olarak değerlendirilebilir.

Bununla birlikte, Teklif’in dayandığı bazı temel varsayımlar ve getirdiği mekanizmalar çeşitli açılardan tartışmaya açıktır. Öncelikle, tüm yapay zekâ modellerinin aynı ekonomik etkiyi yarattığı varsayımı tartışmalıdır; açık kaynaklı modeller ile büyük ölçekli ticari sistemler arasında önemli farklar bulunmasına rağmen Teklif’in bu ayrımı yeterince gözetmediği söylenebilir. Bu durum, düzenlemenin kapsamı bakımından genelleyici bir yaklaşım benimsediği eleştirisine yol açmaktadır.

Teklif’in “tek durak ofis” sistemi ile işlem maliyetlerini azaltma hedefi teorik olarak yerinde olmakla birlikte, uygulamada ters etki yaratma ihtimali de bulunmaktadır. Nitekim, küresel ölçekte faaliyet gösteren OpenAI, Google ve Meta gibi büyük yapay zekâ geliştiricilerinin, yerel bir ortak lisanslama sistemiyle uyum sağlamak yerine faaliyetlerini farklı yargı alanlarına kaydırma veya Türkiye kaynaklı içeriklere erişimi sınırlandırma yoluna gitmeleri ihtimal dahilindedir. Bu durum, Teklif’in hedeflediği ekonomik korumayı sağlamak yerine, Türkiye’deki dijital içeriklerin küresel dolaşımını olumsuz etkileyebilir.

Öte yandan, yapay zekâ çıktılarının ticari kullanımının lisansa tabi tutulması yönündeki düzenleme, mevcut hukuk teorisi ile tam olarak örtüşmemektedir zira hâlihazırda birçok hukuk sisteminde, insan yaratıcılığı unsuru taşımayan yapay zekâ çıktılarının “eser” niteliği taşıyıp taşımadığı hâlen tartışmalıdır. Bu nedenle, çıktıların lisanslanmasına ilişkin yaklaşımın uygulamada ciddi hukuki belirsizlikler doğurabileceği ve kullanıcılar açısından öngörülebilirliği azaltabileceği değerlendirilmektedir.

Her ne kadar genişletilmiş toplu lisanslama modeliyle lisanslama süreçlerinin kolaylaştırılması amaçlanmışsa da bu modelin benimsenmesi ayrı bir tartışma alanı yaratmaktadır. Örnek vermek gerekirse, Danimarka’da restoran ve mağaza gibi ticari işletmelerde şarkı çalınabilmesi, Koda ve Gramex gibi kâr amacı gütmeyen kuruluşlardan müzik lisansı alınması şartına bağlanmıştır.[1] İsveç'in en büyük telif hakları kuruluşu STIM de, yapay zeka şirketleri için özel lisanslama modelleri geliştirmekte olup bu durum da, yapay zeka modellerinin müzik veya diğer telifli eserler üzerinde eğitilmesi durumunda telif hakkı sahiplerinin haklarını korumaya yönelik yeni bir yaklaşımdır.

Meslek birlikleri ve ortak lisanslama kuruluşlarına Danimarka ve İsveç örneğinde olduğu gibi, önemli ölçüde yetki devri yapılması, piyasa yapısında merkezileşme ve rekabetin zayıflaması riskini beraberinde getirebilir. Ayrıca, üye olmayan hak sahiplerinin de sistem kapsamında değerlendirilmesi, mülkiyet hakkı ve temsil sorunu bakımından eleştirilere açık bir düzenleme olarak öne çıkmaktadır.

Sonuç olarak Teklif, dijital çağın ortaya çıkardığı gerçek sorunlara temas etmekte ve hak sahiplerinin korunmasına yönelik önemli hedefler ortaya koymaktadır. Ancak önerilen çözüm mekanizmalarının uygulanabilirliği ve piyasa üzerindeki olası etkileri bakımından daha ayrıntılı değerlendirmeye ihtiyaç duyulmaktadır. Bu yönüyle Teklif’in dijital ekosistemde denge kurmaya yönelik önemli bir girişim olmakla birlikte, özellikle küresel aktörlerin davranışları ve mevcut hukuk normlarıyla uyumu bakımından dikkatli bir şekilde yeniden ele alınması gereken yönler içerdiği kuşkusuzdur. Sonuç itibariyle Kanun’un hem daha özgürlükçü hem de daha esnek ve çevik biçimde dijital gelişmelere adapte olabilecek değişikliklere olan ihtiyacının devam ettiğini değerlendiriyoruz.